بذر کتان (کتان): منبع غنی امگا-۳، لیگنانها و فیبر برای سلامت قلب و گوارش
بذر کتان (Linum usitatissimum L.) که در منابع دیگر با نام Linseed یا Flaxseed نیز شناخته میشود، گیاهی از خانواده کتانیان (Linaceae) است. این گیاه به عنوان یکی از غنیترین منابع گیاهی اسیدهای چرب امگا-۳ (آلفا-لینولنیک اسید یا ALA) و لیگنانها، شهرت جهانی دارد و یک عنصر حیاتی در رژیمهای غذایی سلامتمحور به شمار میآید.
معرفی و مشخصات گیاهی
بخشهای دارویی: دانه رسیده و خشک شده کتان، روغن دانه کتان (که باید با روش پرس سرد تهیه شود تا تخریب نشود)، کنجاله دانه و ساقه (برای تهیه پارچه).
ویژگیهای مهم: گیاهی علفی یکساله است که در تمام مناطق معتدل و گرم دنیا کشت میشود. بذرها مسطح، براق و قهوهای هستند. توجه سئو: گلهای کتان تنها هنگام صبح باز میشوند.
پراکنش در ایران: این گیاه در بسیاری از مناطق ایران مانند آذربایجان، لرستان، اصفهان، کرمان و هرمزگان به صورت کاشته شده یا نیمهخودرو وجود دارد.
ترکیبات شیمیایی و اثرات درمانی کلیدی بذر کتان
بذر کتان به دلیل دارا بودن ترکیبات زیر، خواص درمانی متعددی از خود نشان میدهد:
- روغن ثابت (۲۵ تا ۴۵ درصد): غنیترین منبع ALA (آلفا-لینولنیک اسید) با درصد بالا (۴۰ تا ۷۰ درصد)، یک اسید چرب امگا-۳ ضروری.
- موسیلاژها (۳ تا ۱۰ درصد): در پوسته دانه وجود دارند و دارای ظرفیت تورم بالا هستند. این ترکیبات، نقش حیاتی در خواص ملین بذر کتان ایفا میکنند.
- لیگنانها (مانند سکوایزولاریسیرزینول دی-گلوکوزید): ترکیباتی با اثرات ضدقارچ، آنتیاکسیدان قوی و آنتیاستروژنیک که در مطالعات مربوط به اثر ضد سرطان بذر کتان (به ویژه سرطان پستان) مورد توجه قرار گرفتهاند.
خلاصه اثرات درمانی:
- سلامت قلب و عروق (امگا-۳): ALA به کاهش چربی سرم خون کمک کرده، عملکرد سلولهای اندوتلیال را بهبود میبخشد و خطر بیماریهای عروق کرونر را کاهش میدهد. این ترکیب پیشساز سنتز ایکوزاپنتانوئیک اسید (EPA) و دوکوزاهگزانوئیک اسید (DHA) است.
- سلامت گوارش (موسیلاژ و فیبر): بذر کتان با جذب حدود ۸ برابر وزن خود آب، باعث افزایش حجم مدفوع و تحریک حرکات دودی روده میشود. این خاصیت، آن را به یک ملین طبیعی عالی برای درمان یبوست و سندروم روده تحریکپذیر تبدیل کرده است.
- اثر ضد التهاب: متابولیتهای ALA در تشکیل ایکوزانوئیدهای ضد التهاب نقش دارند و به همین دلیل در مدیریت بیماریهای التهابی مانند آرتریت روماتوئید مورد بررسی قرار گرفتهاند.
کاربردها و روش مصرف بذر کتان
موارد تأیید شده (کمیسیون E):
- یبوست و ملین.
- التهاب پوست.
روش مصرف توصیهشده:
- درمان یبوست: یک قاشق دسرخوری دانه خرد شده یا کامل، همراه با دستکم ۱۵۰ میلیلیتر مایعات (آب زیاد)، روزانه ۲ تا ۳ بار مصرف شود.
- کاهش کلسترول و تجمع پلاکت: مصرف روزانه ۳۵ تا ۵۰ گرم دانه خرد شده یا ۱ تا ۲ قاشق غذاخوری روغن دانه کتان (به دلیل محتوای امگا-۳).
- نکته مهم: دانه باید خرد یا آسیاب شده مصرف شود تا ترکیبات فعال آن (به خصوص ALA) آزاد شوند؛ دانه کامل بدون تغییر دفع میشود.
موارد منع مصرف، هشدارها و تداخلات دارویی
🚫 موارد منع مصرف: بذر کتان در صورت وجود بیماریهایی نظیر انسداد روده (ایلئوس)، جراحتهای مری و ناحیه معده و روده، یا بیماریهای التهابی حاد روده نباید استفاده شود.
⚠️ عوارض جانبی و هشدارها:
- انسداد روده: مصرف مقادیر زیاد بذر کتان به عنوان ملین بدون مصرف مایعات کافی (حداقل ۱۰۰ برابر میزان دارو) میتواند منجر به انسداد روده شود.
- روغن کتان حساس است: روغن دانه کتان به سرعت فاسد شده و در حضور گرما تخریب میشود؛ از این رو باید دور از نور مستقیم و در یخچال نگهداری شود و هرگز حرارت داده نشود.
- گلوکوزیدهای سیانوژنیک: مقادیر این ترکیبات در دوز درمانی پایین بوده و خطرناک نیستند، اما توصیه میشود از مصرف بیش از حد و نامناسب پرهیز شود.
❌ تداخلات دارویی (مهم):
- جذب داروها: به دلیل وجود موسیلاژ و سلولز فراوان، مصرف همزمان بذر کتان با سایر داروها ممکن است جذب آنها را به تأخیر اندازد. توصیه میشود داروهای دیگر حداقل یک ساعت قبل یا دو ساعت بعد از مصرف کتان میل شوند.
منبع
کتاب مرجع گیاهان دارویی ترجمه و تألیف: احمد امامی – شیرین فصیحی – ایرج مهرگان
