بابونه شیرازی (آلمانی): خواص، کاربردها و عوارض جانبی (Matricaria recutita L.)
بابونه شیرازی، که در منابع علمی به نام بابونه آلمانی (Matricaria recutita L.) مشهور است، یکی از معتبرترین و مهمترین گیاهان دارویی از خانواده کاسنیان (Asteraceae) است. این گیاه به دلیل طیف گستردهای از خواص درمانی، شامل اثرات ضد التهاب، آرامبخش و التیامبخش، از دیرباز مورد توجه بوده است.
معرفی و مشخصات گیاهشناسی
نامهای رایج دیگر این گیاه شامل «بابونج»، «بابونق»، Single Chamomile و Hungarian Chamomile است. بخشهای دارویی اصلی آن گلها و اندامهای هوایی گلدار هستند.
ویژگیهای ظاهری و تشخیص: این گیاه علفی یکساله به ارتفاع ۲۰ تا ۴۰ سانتیمتر است. گلهای آن شامل گلهای لولهای زرد در مرکز و گلهای زبانهای سفید در اطراف میباشند. مهمترین راه تشخیص این گونه از سایر گونههای بابونه، توخالی بودن نهنج آن است.
رویشگاه و پراکندگی در ایران: بابونه آلمانی بومی اروپا و شمال غرب آسیا است. در ایران نیز در مناطقی چون لرستان (بین خرمآباد و دورود)، خوزستان (اندیمشک، شوشتر، رامهرمز) و کهگیلویه و بویراحمد یافت میشود.
ترکیبات شیمیایی و اثرات دارویی اصلی
خواص بابونه شیرازی به ترکیبات فعال موجود در آن وابسته است. مهمترین ترکیبات عبارتند از:
- روغن فرار (اسانس): شامل آلفا-بیسابولول و مهمتر از همه، کالمازولن (Chamazulene). کالمازولن یک ترکیب آبیرنگ است که نقش محوری در اثر ضد التهاب بابونه دارد و مانع پراکسیداسیون چربیها میشود (آنتیاکسیدانت).
- فلاونوئیدها: شامل آپیژنین (Apigenin) و لوتئولین. این ترکیبات با تأثیر بر سیستم عصبی مرکزی (CNS) و اتصال به گیرندههای بنزودیازپینی، اثرات آرامبخش و ضد اضطراب ملایم ایجاد میکنند. آپیژنین همچنین در مهار تومورهای پوستی مورد مطالعه قرار گرفته است.
- موسیلاژها: که خاصیت التیامبخش دارند.
خلاصه اثرات درمانی کلیدی: این گیاه دارای آثار التیامبخش، ضد اسهال، آرامبخش و ضد التهاب است. همچنین دارای اثرات ضد باکتری و ضد ویروس بوده و در کاهش علائم سیستیت (التهاب مثانه) و استوماتیت (التهاب مخاط دهان) مؤثر است.
کاربردها و روش مصرف بابونه
کاربردهای تأیید شده (کمیسیون E): بابونه به صورت خوراکی برای درمان بیماریهای التهابی توأم با اسپاسم دستگاه گوارش، سوزش مخاط دهان و گلو و تحریکات بخش فوقانی دستگاه تنفس استفاده میشود. همچنین به صورت موضعی جهت درمان التهابات پوست و غشای مخاطی، زخمها، سوختگیها، اگزما و التهابات نواحی مقعدی-تناسلی به کار میرود.
نحوه مصرف:
- دمکرده (چای): برای مصارف خوراکی، حدود ۳ گرم بابونه در ۱۵۰ میلیلیتر آب جوش ریخته و پس از ۵ تا ۱۰ دقیقه صاف شود. مصرف روزانه تا ۳ گرم توصیه میشود.
- مصارف موضعی: میتوان از پمادها، ژلهای ۳ تا ۱۰ درصدی یا دهانشویهها و محلولهای شستشو چند بار در روز استفاده کرد.
موارد منع مصرف، عوارض و تداخلات دارویی
🚫 موارد منع مصرف: مصرف بابونه برای افراد دارای سابقه حساسیت به ترکیبات آن و یا هر یک از گونههای خانواده کاسنیان (مانند بومادران یا درمنه) ممنوع است. مصرف این گیاه هنگام بارداری نیز ممنوع است.
⚠️ عوارض جانبی و هشدارها: شایعترین عوارض شامل واکنشهای آلرژیک، مانند درماتیت تماسی، اگزما و التهاب آلرژیک ملتحمه است. در موارد نادر، واکنشهای شدید آنافیلاکتیک نیز گزارش شده است.
❌ تداخلات دارویی:
- داروهای ضد انعقاد: مصرف همزمان بابونه با داروهای رقیقکننده خون، خطر بروز خونریزی را افزایش میدهد. توصیه میشود در صورت مصرف توأم، علائم خونریزی شدید تحت نظر قرار گیرد.
- داروهای آرامبخش و بنزودیازپینها: مصرف همزمان ممکن است سبب تشدید اثر خوابآوری و آرامبخشی این داروها شود و باید از آن پرهیز کرد.
منبع
کتاب مرجع گیاهان دارویی ترجمه و تألیف: احمد امامی – شیرین فصیحی – ایرج مهرگان
