همیشه بهار (کالاندولا): خواص التیامبخش، ضد التهاب و کاربرد موضعی برای پوست
گیاه همیشه بهار با نام علمی Calendula officinalis L. که در ایران با نام آذریون نیز شناخته میشود، یکی از محبوبترین گیاهان دارویی از خانواده کاسنیان (Asteraceae) است. این گیاه عمدتاً به دلیل خواص ضد التهاب و التیامبخش زخم (گرانولاسیونکننده) قوی گلهای خود، به ویژه در کاربردهای موضعی، مورد توجه قرار دارد.
معرفی و مشخصات گیاهی
نامهای رایج دیگر: Marigold، Marybud، Holigold، Golds، Goldbloom، آذریون.
بخشهای دارویی: بخش اصلی دارویی این گیاه گلهای زبانهای و کاپیتولهای (سرگلهای) خشک شده آن هستند که باید در سایه و در دمای حداکثر ۴۵ درجه سانتیگراد خشک شوند.
ویژگیهای مهم: همیشه بهار گیاهی است معمولاً یکساله به ارتفاع ۳۰ تا ۵۰ سانتیمتر. این گیاه دارای گلهای زبانه ای نامنظم به رنگ زرد تا نارنجی است که فاقد پرچم هستند و پس از رشد به میوه (فندقه) تبدیل میشوند. گیاه دارای بویی قوی و ناپسند است.
پراکنش در ایران: این گیاه به صورت کاشته شده در بسیاری از نقاط ایران وجود دارد.
ترکیبات شیمیایی و اثرات درمانی کالاندولا
گل همیشه بهار حاوی ترکیبات فعالی است که خواص درمانی آن را توجیه میکنند:
- ساپونینهای تریترپنی: اصلیترین ترکیبات فعال شامل گلیکوزیدهای مشتق از اولئانولیک اسید و الکلهای تریترپنی مانند فارادیول. فارادیول مونواستر به عنوان مهمترین ترکیب ضد التهاب موجود در گلها شناخته میشود که اثری مشابه با ایندومتاسین دارد.
- فلاونوئیدها: شامل گلیکوزیدهای کوئرستین و ایزورامنتین با خاصیت آنتیاکسیدانی و ضد میکروب.
- کاروتنوئیدها: شامل لوتئین و زآگزانتین که عامل رنگ نارنجی گلها هستند.
- پلیساکاریدهای محلول در آب: که در اثرات التیامبخش دخیل هستند.
اثرات درمانی کلیدی (مستند):
- التیامدهنده و ترمیمکننده زخم: مهمترین خواص همیشه بهار، توانایی آن در تسریع روند گرانولاسیون بافت (تشکیل بافت جدید) و اپیتلیزاسیون مجدد (ترمیم پوست) است. این گیاه متابولیسم کلاژن و گلیکوپروتئینها را در نواحی زخمی تحریک میکند.
- ضد التهاب: مطالعات نشان دادهاند که فارادیول موجود در گلها، دارای اثرات ضد التهابی قوی علیه آماس است.
- ضد میکروب و ضد ویروس: عصارههای گیاه علیه باکتریهایی مانند Staphylococcus aureus و برخی ویروسها از جمله HIV-1 و VSV مؤثر بودهاند.
- اثرات گوارشی: این گیاه به دلیل اثر ضد اسپاسم و صفراآوری ملایم، برای بهبود اختلالات معدی-رودهای و زخم معده (به صورت چای) به کار میرود.
کاربردها و نحوه مصرف
موارد تأیید شده (کمیسیون E): همیشه بهار به صورت موضعی برای موارد زیر تأیید شده است:
- زخمها و سوختگیها (زخمهای دیر التیامیابنده و زخمهای باز).
- التهاب دهان و حلق (به صورت غرغره یا دهانشویه).
- التهابات مزمن و حاد پوست.
نحوه مصرف:
- چای (دمکرده): برای درمان زخم معده یا التهاب گلو، ۱ تا ۴ گرم گل آذین گیاه را در یک فنجان آب به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه دم کرده و روزانه ۳ بار مصرف کنید.
- پماد و ژل موضعی (التیام زخم): پمادهای حاوی ۲ تا ۵ درصد از عصاره گل آذین به صورت موضعی روی ناحیه آسیبدیده قرار داده میشود.
- کمپرس: یک قاشق سوپخوری از گل در ۵۰۰ میلیلیتر آب دم شده و برای تهیه کمپرس مرطوب جهت زخمها استفاده میشود.
عوارض جانبی و هشدارها
عوارض عمومی و آلرژی: همیشه بهار دارای پتانسیل ضعیفی برای ایجاد حساسیت تماسی پوستی است. در افرادی که به گیاهان خانواده کاسنیان (Compositae) حساسیت دارند، ممکن است درماتیت تماسی یا در موارد بسیار نادر، شوک آنافیلاکتیک رخ دهد.
تداخلات دارویی: در زمینه تداخلات دارویی همیشه بهار اطلاعات کافی در دسترس نیست.
نگهداری: گل آذین گیاه باید دور از نور و رطوبت نگهداری شود و حداکثر تا ۳ سال قابل استفاده است.
منبع
کتاب مرجع گیاهان دارویی ترجمه و تألیف: احمد امامی – شیرین فصیحی – ایرج مهرگان
